Wat als je onvoldoende historie hebt om de werking van een ENSIA-maatregel aan te tonen?

Wat als je onvoldoende historie hebt om de werking van een ENSIA-maatregel aan te tonen?
Wat als je onvoldoende historie hebt om de werking van een ENSIA-maatregel aan te tonen?

Als een gemeente een DigiD en Suwinet (ENSIA)-maatregel wel heeft ingericht, maar onvoldoende kan aantonen dat die maatregel gedurende de relevante periode ook daadwerkelijk heeft gefunctioneerd, is dat een probleem voor de bewijslast. De auditor beoordeelt namelijk niet alleen of een maatregel bestaat, maar ook of die aantoonbaar heeft gewerkt. Ontbreekt die aantoonbare historie, dan kan dat leiden tot een bevinding. In dit artikel leggen we uit wat een auditor precies verwacht, hoe lang de aantoonbare periode moet zijn, en wat je kunt doen als de DigiD en Suwinet (ENSIA)-audit nadert en de historie onvolledig is.

Wat telt een auditor als voldoende bewijs voor werking?

Een auditor beoordeelt bij de DigiD en Suwinet (ENSIA)-audit of een maatregel aantoonbaar heeft gefunctioneerd gedurende de relevante periode. Daarvoor is meer nodig dan alleen beleid of procedures op papier. De gemeente moet kunnen laten zien dat de maatregel ook in de praktijk is uitgevoerd en dat dit traceerbaar is in concrete bewijsstukken.

Het gaat bij werking dus om aantoonbaarheid over een bepaalde tijdspanne. Denk aan logbestanden, rapportages, notulen van overleggen, screenshots van uitgevoerde controles of andere registraties die laten zien dat een maatregel niet alleen bestaat, maar ook actief is toegepast. Alleen een vastgesteld beleidsdocument of een procedure is daarvoor onvoldoende.

Bewijsstukken die doorgaans als relevant worden beschouwd voor de werking van een maatregel zijn onder andere:

  • Logbestanden of rapportages die aantonen dat een controle periodiek is uitgevoerd
  • Gespreksverslagen of notulen waaruit blijkt dat een maatregel is besproken en bewaakt
  • Schermafdrukken of exports uit systemen die de uitvoering registreren
  • Interne auditrapportages of monitoringsoverzichten
  • Getekende formulieren of goedkeuringen die aantonen dat een stap daadwerkelijk is gezet

De kwaliteit van het bewijs telt net zo zwaar als de hoeveelheid. Een stapel documenten zonder duidelijke koppeling aan de maatregel overtuigt een auditor niet. Relevantie, volledigheid en traceerbaarheid zijn de sleutelwoorden.

Hoe lang moet de aantoonbare historie van een maatregel zijn?

Voor de werking van een DigiD en Suwinet (ENSIA)-maatregel geldt als uitgangspunt dat de gemeente bewijs moet kunnen overleggen dat de maatregel gedurende de gehele auditperiode heeft gefunctioneerd. Die periode beslaat doorgaans het volledige voorgaande kalenderjaar, dus van 1 januari tot en met 31 december.

Dat betekent in de praktijk dat een gemeente niet kan volstaan met bewijs uit de laatste weken voor de audit. Een maatregel die pas in november aantoonbaar is ingevoerd, terwijl de auditperiode al in januari begon, heeft een gat in de aantoonbare werking. De auditor zal dat signaleren.

Er zijn situaties waarin een kortere periode acceptabel kan zijn, bijvoorbeeld als een maatregel gedurende het jaar is gewijzigd of vervangen. In dat geval is het belangrijk dat de gemeente dit goed documenteert en kan uitleggen waarom de periode korter is. Transparantie en context helpen de auditor om een weloverwogen oordeel te vormen.

Wat kun je doen als de historie ontbreekt of onvolledig is?

Als de aantoonbare historie van een DigiD en Suwinet (ENSIA)-maatregel ontbreekt of onvolledig is, is het verstandig om dit tijdig te signaleren en niet te wachten tot de auditor er zelf op stuit. Er zijn een aantal stappen die een gemeente in zo’n situatie kan zetten.

  1. Breng de lacune in kaart. Bepaal voor welke maatregel de historie ontbreekt en over welke periode. Hoe concreter je dit in beeld hebt, hoe gerichter je actie kunt ondernemen.
  2. Zoek naar aanvullend bewijs. Soms is er indirect bewijs beschikbaar dat de werking toch aantoont, zoals e-mails, vergaderverslagen of systeemrapportages die niet direct als bewijsstuk waren bedoeld, maar wel relevant zijn.
  3. Documenteer de context. Als bewijs echt ontbreekt, leg dan schriftelijk vast waarom dat het geval is en welke maatregelen inmiddels zijn getroffen. Een auditor waardeert openheid en een aantoonbare verbeterrichting.
  4. Herstel de borging zo snel mogelijk. Zorg dat de maatregel vanaf nu structureel wordt uitgevoerd en geregistreerd, zodat bij een eventuele heraudit wel voldoende aantoonbare werking beschikbaar is.
  5. Communiceer intern over de verantwoordelijkheden. Ontbrekende historie is vaak het gevolg van onduidelijkheid over wie verantwoordelijk is voor het bijhouden van bewijsstukken. Maak die verantwoordelijkheden expliciet.

Het is belangrijk om te beseffen dat een auditor niet verwacht dat alles perfect is. Wat wel wordt verwacht, is dat een gemeente eerlijk en transparant is over tekortkomingen en aantoont dat ze actief werkt aan verbetering.

Wanneer leidt onvoldoende historie tot een bevinding of heraudit?

Onvoldoende aantoonbare werking van een DigiD en Suwinet (ENSIA)-maatregel leidt in de meeste gevallen tot een bevinding in het auditrapport. Of dat ook resulteert in een heraudit, hangt af van de ernst en het aantal bevindingen en van het oordeel van de toezichthouder.

Een bevinding betekent dat de auditor heeft vastgesteld dat een maatregel niet voldoende aantoonbaar heeft gefunctioneerd. Dit wordt vastgelegd in het conceptrapport, waarna de gemeente de gelegenheid krijgt om te reageren of aanvullende informatie aan te leveren. Pas daarna wordt het rapport definitief.

Een heraudit is niet automatisch het gevolg van elke bevinding. Logius beoordeelt de rapportages individueel en bepaalt op basis van de ernst van de bevindingen of en binnen welke termijn een heraudit noodzakelijk is. Die termijn verschilt per situatie en is niet uniform. Het is dus geen standaardprocedure, maar een maatregel die wordt ingezet als de situatie dat vereist.

Wat een gemeente in ieder geval kan doen om de impact van een bevinding te beperken, is snel en concreet reageren op de aanbevelingen in het conceptrapport en aantonen dat verbeteringen al zijn ingezet.

Hoe voorkom je dit probleem bij de volgende DigiD en Suwinet (ENSIA)-cyclus?

Onvoldoende aantoonbare werking van een DigiD en Suwinet (ENSIA)-maatregel is in de meeste gevallen te voorkomen door het verzamelen van bewijsstukken niet te concentreren in de weken voor de audit, maar structureel in te richten gedurende het hele jaar.

Dat vraagt om een andere manier van werken binnen de gemeente. DigiD en Suwinet (ENSIA) is geen jaarlijkse exercitie die je vlak voor 1 mei oppakt, maar een continu proces van borging en registratie. Praktische maatregelen die daarbij helpen:

  • Wijs per maatregel een verantwoordelijke aan die ook zorgt voor de registratie van bewijsstukken
  • Stel een intern ritme in voor het verzamelen en opslaan van bewijs, bijvoorbeeld per kwartaal
  • Gebruik een centrale opslaglocatie zodat bewijsstukken niet verspreid raken over afdelingen
  • Plan een tussentijdse interne check halverwege het jaar om lacunes tijdig te signaleren
  • Zorg dat de DigiD en Suwinet (ENSIA)-coördinator en de CISO regelmatig afstemmen over de voortgang

Door bewijslast structureel te borgen, voorkom je dat je aan het einde van het jaar voor verrassingen staat. Het maakt de voorbereiding op de DigiD en Suwinet (ENSIA)-audit bovendien aanzienlijk minder arbeidsintensief, omdat het meeste werk al gedurende het jaar is gedaan.

Hoe BKBO B.V. helpt bij onvoldoende aantoonbare werking

Wij zien bij gemeenten regelmatig dat de bewijslast voor werking pas laat in het proces aandacht krijgt. Dat leidt tot onnodige stress en soms tot bevindingen die voorkomen hadden kunnen worden. Vanuit onze ervaring met meer dan 2.500 uitgevoerde audits weten we precies waar de knelpunten zitten en hoe gemeenten zich het beste kunnen voorbereiden.

Wat wij bieden bij de DigiD en Suwinet (ENSIA)-audit:

  • Een duidelijk auditplan en documentatieverzoeken vooraf, zodat de gemeente weet wat er wordt verwacht
  • Tussentijdse terugkoppeling tijdens het beoordelingsproces, zodat lacunes vroeg worden gesignaleerd
  • Een conceptrapport met concrete aanbevelingen om tekortkomingen gericht op te lossen
  • Een gratis heraudit als dat nodig is, zonder extra kosten voor de gemeente
  • Korte communicatielijnen en directe terugkoppeling vanuit onze auditors

Wil je weten hoe wij jouw gemeente kunnen begeleiden bij de DigiD en Suwinet (ENSIA)-audit en hoe je de bewijslast voor werking goed op orde krijgt? Neem contact met ons op voor een vrijblijvende offerte.

Deze blog is opgesteld met behulp van AI-technologie en gepubliceerd in het kader van onze online zichtbaarheid. Hoewel de inhoud met zorg is samengesteld, kunnen aan deze blog geen rechten worden ontleend. Voor specifieke situaties en vragen adviseren wij altijd contact op te nemen met een specialist van BKBO B.V.